Rruga drejt skllavërisë

Një debat i rrallë i zhvilluar në Universitetin e Çikagos në bashkëpunim me Kompaninë Kombëtare të Transmetimeve në vitin 1945 mes emrave më me ndikim në atë kohë në idetë ekonomike; Friedrich Hayek, Maynard C. Krueger dhe Charles E. Merriam.

Krueger: Profesor Hayek, ju sapo keni botuar një libër që është një sulm i gjithanshëm ndaj socialistëve të të gjitha llojeve, përfshirë socialistët e Partisë Socialiste, njëri prej të cilëve jam edhe unë vetë. Diskutimi në këtë tryezë është konceptuar si një diskutim pikërisht rreth argumenteve tuaja. A mund të na e riformuloni tezën tuaj në këtë libër?

Hayek: Në të vërtetë, nuk është një sulm, por më tepër një përpjekje për t’i bindur socialistët, të cilëve edhe ua kam dedikuar këtë libër. Teza kryesore e librit tim është se ata gabojnë në përzgjedhjen e metodave për të arritur objektivat e tyre. Ka dy metoda alternative të rregullimit të çështjeve sociale – konkurrenca dhe drejtimi nga qeveria. Unë jam kundër ndërhyrjes së qeverisë dhe mendoj se duhet të lëmë konkurrencën të veprojë.

Krueger: Ky libër është gjithashtu një sulm kundër planifikimit. Profesor Merriam, ju sot jepni leksione për marrëdhëniet midis qeverisë dhe rregullimit të ekonomisë. Çfarë përshtypjesh ju ka lënë ky libër?

Merriam: Kam punuar në fushën e planifikimit për rreth dyzet vjet – jam marrë me planifikimin në Çikago, planifikimin shtetëror, planifikimin rajonal, planifikimin kombëtar në Uashington – dhe nuk më duket se planifikimi na ka shpënë drejt skllavërisë, por përkundrazi, drejt lirisë, drejt emancipimit dhe drejt niveleve më të larta të personalitetit njerëzor. Gjykoj se, përpos faktit që priret të pështjellojë mendjet e njerëzve në lidhje me kuptimin e planifikimit në SHBA, ky libër nuk ka shumë peshë në fushën tonë.

Krueger: Parashikoj një debat interesant dhe një polemikë të hapur. Pohimi juaj kryesor, Hayek, është se planifikimi çon në totalitarizëm. A mund t’i bëni një karakterizim këtij pohimi?

Hayek: Sigurisht. Në mënyrën se si e përdorni ju fjalën “planifikim” në këtë diskutim, ajo është aq e mjegullt, sa duket gati e pakuptimtë. Më ngjan se ju quani planifikim çdo aktivitet qeveritar dhe supozoni se ka njerëz që janë kundër gjithë aktiviteteve të qeverisë.

Merriam: Me fjalë të tjera, juve nuk ju pëlqen kuptimi në të cilin amerikanët e përdorin fjalën “planifikim” dhe po na paraqitni një fjalë të re?

Hayek: Unë nuk e di sesi e përdorin amerikanët këtë fjalë, akoma kam dyshime nëse ekziston një përdorim i përgjithshëm të kësaj fjale. Por kjo është mënyra se si e përdorni ju atë.

Merriam: Matanë kësaj rruge, janë zyrat e Shoqërisë Amerikane të Zyrtarëve të Planifikimit, me gati një mijë e dyqind anëtarë. Ekzistojnë me qindra borde planifikimi nëpër qytete dhe dyzet e tetë borde planifikimi në rang kombëtar, po ashtu në Uashington janë kryer pareshtur të gjitha llojet e planifikimit për pesëmbëdhjetë–njëzet vjetët e fundit. Nëse këtë nuk e dinit, po jua kujtoj unë – pikërisht tani.

Hayek: E di këtë, por në Amerikë ka gjithashtu shumë njerëz që e kundërshtojnë planifikimin dhe kjo nuk do të thotë se mendojnë që nuk ka nevojë për asnjë lloj qeverie. Ata duan që qeveria të kufizohet në disa funksione. E pranoj që ky diskutim, këtu dhe në vende të tjera, ka qenë shumë i paqartë. Ajo çfarë kam dashur të nënvizoj është se ekzistojnë dy metoda bazë dhe alternative për rregullimin e gjërave. Nga njëra anë, është metoda që bazohet te konkurrenca, e cila, në mënyrë që të funksionojë, ka nevojë për një angazhim të konsiderueshëm nga ana e qeverisë, që ta bëjë efektive, ose që ta plotësojë aty ku ajo nuk arrin të jetë efektive.

Merriam: Nuk do doja të ma fshinit kaq shpejt nocionin e planifikimit në Amerikë. Sot lexova një koment mbi librin tuaj ku, pa notën më të vogël të diskriminimit – edhe më pak nga diskriminimi që ju bëni në libër, thuhej: “ky është një kundërhelm ndaj planifikuesve dashamirës e sentimentalë dhe socialistëve”.

Hayek: Ashtu shpresoj që të jetë ky libër.

Merriam: Nga kjo pikëpamje, duhet të jetë zhgënjyese të dëgjoni nga goja ime, një planifikues amerikan, se ne nuk e përdorim fjalën “planifikim” në kuptimin që mendoni ju dhe se nuk na pëlqen as mënyra se si ju na e diktoni këtë.

Krueger: Merriam, një minutë, ju lutem! Le t’i japim një mundësi zotërisë të na shpjegojë, neve dhe dëgjuesve tanë, kuptimin në të cilin ai e përdor fjalën “planifikim”. Me sa kuptoj, ju nuk jeni kundër planifikimit publik në çdo fushë. A mund të na thoni se cilat lloje planifikimi nuk po kundërshtoni?

Hayek: Ekziston një kuadër ligjor, brenda të cilit vepron konkurrenca – ligji i kontratave, ligji i pronës, ligji për ndalimin e mashtrimeve. Të gjitha këto janë aktivitete të dëshirueshme, por më lejoni ta formuloj më konkretisht planin përkundrejt konkurrencës. Sa herë që qeverisë i kërkohet të marrë vendime për sasinë e duhur të prodhimit të një malli, për të autorizuar apo ndaluar dikë ta prodhojë atë, për të përcaktuar se kush duhet të gëzojë një privilegj dhe kush një tjetër – jemi përballë një lloj alternative të sistemit social ndaj sistemit të konkurrencës, me të cilën, ky i fundit nuk mund të kombinohet dhe i cili është mbrojtur për të paktën njëqind vjet nga shumica e socialistëve, duke fituar një influencë të madhe – unë jam kundër kësaj. Libri im sjell argumente pikërisht kundër këtij lloj planifikimi.

Krueger: A mund t’ju bëj një pyetje lidhur me këtë? Çfarë mund të thoni për kufizimet e orëve të punës – një akt për maksimumin e orëve të punës? A është ky i pajtueshëm me nocionin tuaj të planifikimit të lejuar?

Hayek: Po, nëse nuk shkon shumë larg. Është një nga ato akte që krijojnë kushte të barabarta në të gjithë sistemin. Por, sigurisht nëse shkon përtej përcaktimit të një kushti të përgjithshëm në nivel vendi, kjo mund të ndërhyjë përtej kufirit të pranueshëm. Nëse sot nxirrni një urdhër që ndalon çdo njeri të punojë më shumë se katër orë në ditë, kjo mund ta çoroditë krejtësisht sistemin e konkurrencës.

Merriam: Sipas mendimit tuaj, a do ishte çdo kufizim i orëve të punës i kundërshtueshëm?

Hayek: Jo “cilido”, por mund të ekzistojnë kundërshti. Ja një rast ku kundërshtimi im nuk është parimor, por qëndron në shkallën e kufizimit.

Krueger: A është i lejueshëm një ligj mbi pagën minimale?

Hayek: Një ligj i përgjithshëm për nivelin e pagës minimale për të gjithë ekonominë është i lejueshëm, por nuk mendoj se kjo do të ishte një metodë e mençur për të arritur qëllimet e duhura. Mirëpo, nëse kaloni nga një pagë minimale e përgjithshme, në nivele minimale sipas industrive, atëherë sigurisht që mekanizmi i çmimit bëhet jooperativ, pasi mekanizmi i çmimit në lëvizjen e njerëzve midis industrive pushon së vepruari.

Merriam: Po për TVA-në?

Hayek: Ka plot gjëra që asnjë ekonomist, as edhe përkrahësit e laissez faire-it nuk do t’i kundërshtonin. Kontrolli i përmbytjeve dhe ndërtimi i digave mbrojtëse, janë funksione të njohura të qeverisë. Kam përshtypjen se shumë gjëra të tjera nuk është e nevojshme të bëhen nga ndërmarrje publike. Porse parimi i parandalimit të përmbytjeve dhe të tjera funksione të kësaj natyre, janë funksione legjitime dhe të domosdoshme të qeverive.

Merriam: Edhe nëse përfshihen në prodhimin e energjisë elektrike, siç ndodh me TVA-në?

Hayek: Kjo varet nga rrethanat. Në rast se energjia elektrike nuk mund të ofrohet nga një ndërmarrje private, nuk do të kisha ndonjë kundërshtim.

Merriam: Kjo nuk është çështje logjike, por çështje përshtatjeje me rrethanat praktike.

Hayek: Nëse ju mund të krijoni apo jo kushte për konkurrencë, është e gjitha një çështje fakti.

Merriam: Jo e logjikës?

Hayek: Gjithçka që po përpiqem të argumentoj është se, për sa kohë që është e mundur të krijohen kushte konkurrence, ju duhet të bazoheni te konkurrenca.

Krueger: A është një sistem tërësor i mbrojtjes sociale, një shkelje e përkufizimit tuaj për planifikimin e mirë? Tennessee Valley Authority (TVA) është një korporatë e krijuar në SHBA me një Akt të Kongresit në vitin 1933 për të ndihmuar rajonin e Tennesseesë, i cili u godit më fort nga Depresioni Madh. Ky autoritet do të kryente shërbimet e lundrimit, të kontrollit të përmbytjeve, sigurimin e energjisë elektrike, prodhimin e plehrave kimike dhe zhvillimin ekonomik.

Hayek: Sigurisht që jo një sistem mbrojtjeje sociale si i tillë, as edhe ndërhyrja e qeverisë në organizimin e tij. E vetmja pikë ku mund të krijohen probleme është se deri në çfarë shkalle kjo duhet bërë e detyrueshme dhe deri në çfarë mase kjo mund të ndihmojë në fuqizimin e pozitave monopoliste të sindikatave të punëtorëve, pasi kjo është një mënyrë për të eliminuar konkurrencën.

Merriam: Ju nuk doni të thoni se jeni kundër çdo skeme qeveritare të mbrojtjes sociale, apo jo? Ju doni që ajo të jetë tërësisht fakultative?

Hayek: Mund të jetë fakultative, gjë që nuk është në kontradiktë me të qenit e asistuar nga qeveria, por nuk shoh arsye për ta bërë të detyrueshme.

Krueger: Njëra nga arsyet ishte se supozohej që shumica e njerëzve, popullsia në tërësi, të përfitonte prej saj. Ky ishte motivi për ta bërë të detyrueshme. Besoj se të gjithë pajtohen plotësisht në këtë pikë.

Hayek: Nuk mund të shprehem për këtë.

Krueger: Cili është mendimi juaj në lidhje me një garantim minimal ushqimi, veshmbathjeje dhe strehimi për njerëzit? A është kjo një shkelje e përkufizimit tuaj të planifikimit të përshtatshëm?

Hayek: Çfarë nënkuptoni me “garantim minimal”? Gjithnjë kam theksuar se jam në mbështetje të një minimumi të ardhurash për çdo person.

Merriam: Ju e nënvizoni këtë dhe në libër. Çfarë nënkuptoni me këtë?

Hayek: Po e riformuloj sipas mënyrës sime – nënkuptoj që duhet të sigurohet një minimum të ardhurash me të cilin të mund të mbahet gjithkush. Kryesisht, kjo është në formën e sigurimit nga papunësia.

Merriam: Kur Krueger-i e përdori këtë term, ju u dukët i shqetësuar.

Hayek: Jo, ai e ktheu këtë në një garanci specifike në gjëra të caktuara.

Krueger: Ai ishte një citim i saktë.

Merriam: I librit tuaj.

Krueger: Një minimum garancie ushqimesh, veshmbathjeje dhe strehimi. Nëse kjo është e lejueshme, atëherë më vjen mirë t’ju dëgjoj ta thoni këtë, pasi ju shkoni edhe më larg. Në sferën ndërkombëtare, ju dëshironi një fuqi që të ndalojë vendet e ndryshme të ndërmarrin akte të dëmshme ndaj fqinjëve. Duket se ju pranoni shumë më tepër planifikim publik nga sa besojnë lexuesit e librit tuaj.

Hayek: E kam vënë re këtë, por unë nuk jam anarkist. Unë nuk besoj që një sistem konkurrues mund të funksionojë pa një zbatim efektiv dhe pa një sistem ligjor të hartuar në mënyrë inteligjente. Në planin e brendshëm, ne e kemi një qasje të tillë; ndërsa në planin ndërkombëtar, nuk kemi akoma një sistem ligjor.

Krueger: A mund t’ju pyesim për aktivitetin e planifikimit të lejuar në sistemin tuaj ideal? Çfarë llojesh planifikimi kundërshtoni?

Hayek: Unë jua kam dhënë tashmë një përkufizim të përgjithshëm. Është çdo formë e drejtpërdrejtë kontrolli e volumeve apo e drejtimit të prodhimit. Nëse doni ilustrime, mendoj se mund t’ju sjell disa nga periudha e paraluftës. Mund të merrni Administratën e Përshtatjes së Bujqësisë, pothuaj të gjithë NRA-në apo një shembull edhe më të afërt në kohë, Ligjin për Qymyrin. Mund të gjeni një listë të plotë të rasteve të tilla.

Merriam: A përfshini këtu edhe përdorimin e tarifave?

Hayek: Patjetër, të gjitha kufizimet që pengojnë konkurrencën.

Merriam: A do t’i hiqnit ju të gjitha tarifat?

Hayek: Unë besoj në tregtinë e lirë dhe në filozofinë e kësaj politike.

Merriam: Pa asnjë kufizim apo kushtëzim të çfarëdollojshëm?

Hayek: Një nga gjërat që nuk më lumturon aspak është fakti se shumë nga ata që marrin në duar librin tim nuk janë përkrahës të tregtisë së lirë dhe nuk e kuptojnë se kjo është, në thelb, pjesë e së njëjtës filozofi.

Merriam: A jeni kundër paritetit të çmimit për fermerët?

Hayek: Nëse termi “paritet çmimi” nënkupton se qeveria duhet të garantojë një nivel të caktuar çmimi, National Recovery Agency, që ishte krijuar si pjesë e New Deal-it në Administratën e Presidentit Ruzvelt kishte si qëllim të bënte bashkë industrinë, sindikatat dhe qeverinë për hartimin “e kodeve për një konkurrencë të ndershme” dhe që, në fakt, pati efekte deformuese të ndjeshme në konkurrencën e bazuar në forcat e tregut. Për këtë arsye, Gjykata e Lartë e SHBA-së e quajti antikushtetuese në vitin 1935 dhe, që nga kjo kohë, Agjencia e ndërpreu aktivitetin e saj. sigurisht që jam kundër, pasi kjo do të thotë që sistemi konkurrencial i çmimeve është tërësisht i paefektshëm.

Merriam: Atëherë ju mendoni se, në mënyrë që të shmanget rruga drejt skllavërisë, duhen hequr të gjitha tarifat dhe pariteti i çmimeve për fermerët?

Hayek: Do të ishte njëra nga mënyrat për t’iu shmangur asaj rruge.

Krueger: Një tjetër gjë për të cilën jam i interesuar është problemi i planifikimit lidhur me papunësinë. Ju shpjegoni në librin tuaj arsyen përse njerëzit duan tani më shumë planifikim se në të kaluarën dhe këtë e bëni pa përdorur në asnjë rast fjalën “papunësi”, një fjalë që në librin tuaj shfaqet shumë rrallë. Çfarë lloji planifikimi do të mbështetnit për zgjidhjen e problemit të papunësisë?

Hayek: Në thelb, ajo që kërkohet dhe që ka gjasa të jetë efektive, mendoj se qëndron kryesisht në fushën e politikës monetare, edhe pse nuk pajtohem me shumë nga idetë e sotme. Askush nuk e vë në dyshim faktin se qeveria ka funksione të rëndësishme në krijimin e kushteve të përshtatshme që çojnë drejt një niveli të lartë dhe të stabilizuar të punësimit. Nëse masa të caktuara janë efektive apo jo, kjo është një çështje shumë teknike.

Merriam: A është Bordi i Rezervës Federale në rrugën drejt skllavërisë?

Hayek: Edhe ata bëjnë gabime.

Merriam: E kam fjalën në parim.

Hayek: Jo. Sipas meje, asnjë njeri me mend në kokë nuk ka dalë kurrë kundër idesë që sistemi monetar duhet të jetë nën një kontroll qendror. Është pjesë e kuadrit të nevojshëm brenda të cilit vepron konkurrenca.

Merriam: Ju nuk e keni ndjekur debatin gjatë miratimit të ligjit mbi Sistemin e Rezervës Federale.

Hayek: Historinë e Sistemit të Rezervës Federale e kam studiuar në detaje. Z. Merriam: Atëherë nuk e paskeni dëgjuar që në atë kohë u denoncua si socialiste në karakter?

Hayek: Nuk besoj se mund të më bëni përgjegjës për gjithfarë marrëzish që mund të ketë thënë dikush dikur.

Merriam: Fjalët që nuk ju pëlqejnë i quani të pakuptimta ose të paqarta.

Hayek: Jeni ju që i shihni si të pakuptimta. Z. Merriam: Vërtet i shoh kështu, por, si realist që jam, ngjarjet e këtij vendi, Amerikës, unë i konsideroj si diçka të ndryshme nga ajo që ndodh në Austri, në Kontinent apo në Angli…

(Debati vijon në numrin e ardhshëm të suplementit Mapo IDE)

*Pjesë marrë nga libri “Hayek për Hayek- Dialog autobiografik” i përgatitur për botim nga Stephen Kresge dhe Leif Wenar, përkthyer në shqip nga Selami Xhepa, botim i UET Press.

Shkruar Nga
More from Enton Palushi

Vrasja në Korçë: Sherri nisi pas bllokimit të rrugës me makinë

Të tjera detaje dalin në dritë nga vrasja që ndodhi mbrëmjen e...
Read More